V fəsil.

ŞİFAHİ ƏDƏBİ DİLİN TƏŞƏKKÜLÜ (VI-VIII əsrlər)

Üzvlənməyən cümlələr. Dastanların dilində üzvlənməyən cümlənin söz-cümlə tipi tamamilə müasir strukturda özünü göstərir. Məs.: Dəlü Qarcar... Dədə Qorqudun yüzinə baqdı. Aydar: «Əleykəs-səlam!» (56) Qız aydır: «Çün böylə oldı, həman imdi ilərü turmaq gərək, bəg oğlı!» - dedi. Beyrək dəxi: «Nola, xanım, baş üzərinə!» - dedi. (55) Bu misallarda ‘Əleykəs-səlam!’, ‘Baş üzərinə’ ifadələri söz-cümlələrdir. ‘Əleykəs-səlam’ ifadəsinin söz-cümlə olduğunu göstərən bir cəhət də onun üzvlənən «Nola?» («Nə olar» mə’nasında) cümləsi ilə birgə işlənsə də, nisbətən fərqli mə’na ifadə etməsidir.
Söz-cümlələr bə’zən xitabla birgə işlənmişdir: Oğıl, ya səni evərmaxmı gərək? - Bəli, bəs ağsaqallu əziz baba. Evərmax gərək! - dedi. (55) «Oğıl, məgər sən istədigin qız Baybican bəg qızı Banıçiçək ola?!» - dedi. Beyrək aydır: «Bəli, pəs, əvət, ağ saqallu əziz baba...» (55) - cümlələrində ‘bəli, bəs ağsaqqallu əziz baba’, ‘bəli, pəs, əvət, ağ saqallu əziz baba’ xitabla birgə işlənmiş söz-cümlələrdir.
Dastanların dilində üzvlənməyən cümlənin vokativ tipinə də təsadüf edilir: «Oğul, oğul!» - deyübən yügirdi, zarlıq qıldı (57) - cümləsində ‘oğul’ sözləri adi xitab kimi yalnız müraciət bildirmir, bir sıra əlavə mə’nalar da ifadə edərək vokativ cümlə kimi çıxış edir.

Azerbaycan Turk Dilinin Tarixi | Şərhlər(0)
Baxış sayı: 11
Açar sözlər: ulu dil 

V fəsil.

ŞİFAHİ ƏDƏBİ DİLİN TƏŞƏKKÜLÜ (VI-VIII əsrlər)

Yarımçıq cümlə. Yarımçıq cümlələrin böyük bir qismi mübtədanın buraxılması əsasında yaranmışdır. Fikir predmeti ilə tanışlıqdan sonra əksərən III şəxsdə mübtəda buraxılmış, cümlələr yarımçıq cümlə kimi formalaşmışdır; məs.:
Dərsə xanın xatunı qayıtdı, gerü döndi. Qatlanmadı, qırq incə qızı boyına aldı. Bədəvi ata binüb oğlancuğın istəyü getdi. Qışda-yazda qarı-buzı ərinməyən Qazılıq tağına gəldi çıqdı. Alçaqdan yuca yerlərə çapub çıqdı. Baqsa görsə bir dərənin içinə qarğa-quzğun enər-çıqar, qonar-qalqar. Bədəvi atın öncələdi, ol tərəfə yüridi. (38)
Yeddi cümlədən ibarət olan bu sintaktik bütövün ilk cümləsində işlənmiş ‘Dərsə xanın xatunı’ mübtədası sonrakı cümlələrdə işlənmədiyi üçün cümlələrin hamısı mübtədası buraxılmış yarımçıq cümlələr kimi formalaşmışdır. Yalnız sonuncudan əvvəlinci cümlə mürəkkəb quruluşludur və onun budaq cümləsinin mübtədası vardır.
Dastanlarda təhkiyə əksərən vasitəsiz nitq şəklində qurulmuşdur. Bunları asanlıqla dialoji nitqə çevirmək mümkündür. «Dədə Qorqud» mətnləri çox sıxdır, informasiya yükü son dərəcə zəngindir. Bir sintaktik bütövdən yeni informasiya vermək üçün o birinə keçid sərrast və səlisdir. Bu cəhətdən «Dədə Qorqud» üslubundan çox şey öyrənmək olar.
Mübtədadan sonra nəzərə çarpan buraxılma daha çox tamamlığa aiddir. Tamamlıq mə’lum olanı ifadə etdikdə buraxılmış olur: Mərə, Beyrəgin yayı vardır, gətürin!-dedi. Vardılar, gətürdilər. (63) Oğlan qılıcın çıqardı. Qızla kəndü arasına bıraqdı. (112) Böylə oğıl nənə gərək? Öldürsənə! - dedilər. (37)
Bu misallardan birincisində mübtəda (‘Beyrəgin yayı’) əsasında təsəvvür edilən tamamlıq (‘Beyrəgin yayını’) həm tabesiz mürəkkəb cümlənin ikinci komponentində, həm də ikinci cümlədə buraxılmışdır. İkinci misalın ikinci cümləsində ‘qılıcın’, son cümlədə ‘onu’ (‘oğulu’) tamamlığı buraxılmışdır.

Davamı...

Azerbaycan Turk Dilinin Tarixi | Şərhlər(0)
Baxış sayı: 11
Açar sözlər: ulu dil 

VERSİYANIN DƏYİŞİKLİKLƏRİ 2.0:

1, iki metod ilə həyəcana imkan vermək üçün və zədələmək üçün seçimin Seçimi: Parol və Hərəkət (Hərəkat). Hal-hazırda, bu həyəcanı silahlandırmaq və tərksilah etmək üçün 2 seçimlərə malik olan dünyada tək əlavədir. Əgər parol ilə imkan verilən, sadəcə, düzgün parola daxil olaraq, əlavə qurtaracaq, silahlandı. Əgər hərəkət (hərəkat) ilə fəallaşdırılan (hərəkətə gətirilən) tələb edəcək, telefon üçün 2 hərəkəti (hərəkatı) əlaqələndirdi əlavədən çıxmaq üçün bu 2 hərəkəti (hərəkatı) tanıyır (etiraf edir).

2, Bir dəfə siz parola daxil oldunuz, bu gizli qovluq sistemində saxlanacaq gələn dəfə və girişsiz, siz əlavəni açırsınız sizin yalnız parola daxil olduğunuz sizin parolunuza qayıtmaq üçün heç bir ehtiyac deyildir siz əlavəni açanda əgər siz əvvəl parol dəyişikliyi istəyirsinizsə.

3, sizin 2 seçimlərdən (Parol və ya Hərəkət (Hərəkat)) biri " siqnal üçün "Seçimlər sahəni seçdiyiniz və osuz (busuz) əlavə hissələri bitməyə (bağlanmaya) istədiyiniz (tələb etdiyiniz), hadisələr (hallar, məhkəmə işləri) üçün "Ulduzsuz çıxış" Seçimi və osuz (busuz) əlavə hissələri bitməyə (bağlanmaya) istədiyiniz (tələb etdiyiniz), çünki "Başlanğıcda" basır beləliklə çıxmaq harada ki "Başlanğıcsız çıxışın" bu seçimi ilə heç bir belə ehtiyac yoxdur.

4, Bacarıqsız istənilən seçimi dəyişmək üçün, imtiyazlı (daha üstün tutulan) seçim seçiləndən sonra, ki, bir halda ki "həyəcan üçün Seçimlər" "Parol", "Hərəkət (Hərəkat)", Başqa seçim arasında seçildi və "həyəcan üçün Seçimlər" sizin təhlükəsizliyinizi zədələdi, əlavə ilə münaqişədə olmamağı istədi, harada ki siz "Qadağan Olunmuş Keçid məlumatı görəcəksiniz!! əgər siz seçimi dəyişməyə cəhd edirsinizsə.

5, Bacarıqsız istənilən seçimi dəyişmək üçün, əlavə başlanandan sonra, onda parol ilə mühərrik hadisələr (hallar, məhkəmə işləri) malik olunandan sonra, həyəcan çağırılandan sonra, şəxs "həyəcan üçün Seçimlərdə" və "Parolda" onda (sonra) yenidən (yenə) mane olur və yeni say (nömrə) üçün parolu dəyişməkdir idi və əlavəni tərksilah etmək üçün "Çıxışda" bu sayı (nömrəni) yenidən (yenə) sadəcə yazır. İndi, çünki əlavə başlanandan sonra, bu artıq mümkün deyildir, istənilən dəyişiklik qadağan edilir ki, hansı ki "Qadağan Olunmuş Keçid məlumata meydana çıxır!! əgər siz hər şeyi əvəz etməyə cəhd edirsinizsə.

Davamı...

mobil... | Şərhlər(0)
Baxış sayı: 7
Açar sözlər: mobil